Mua sắm bốc đồng
Doom spending và retail therapy: khác nhau thế nào?
Một bên là món tự thưởng để thấy khá hơn. Bên kia là tiêu tiền vì tương lai quá bất định để mà tiết kiệm. Cả hai đều có thể lặng lẽ rút cạn một kỳ lương.
Trả lời nhanh
Retail therapy (mua sắm giải stress) là mua một thứ gì đó để nâng tâm trạng: món tự thưởng sau một ngày tồi tệ. Doom spending (chi tiêu vì bi quan) là chi tiêu để đối phó với nỗi lo về nền kinh tế, tin tức hay tương lai, thường đi kèm cảm giác “tiết kiệm để làm gì?”. Cả hai đều dùng mua sắm để xoay xở cảm xúc. Điều quan trọng không phải cái tên, mà là mức độ thường xuyên và việc nó có đang ăn vào số tiền bạn cần hay không.
Retail therapy là gì?
Retail therapy nghĩa là mua sắm để cảm thấy khá hơn. Thường nó gắn với một tâm trạng cụ thể: một tuần căng thẳng, một cuộc chia tay, một nỗi thất vọng. Và nó có thể thực sự giúp ích trong ngắn hạn: các thí nghiệm của Đại học Michigan cho thấy việc đưa ra quyết định mua sắm làm giảm nỗi buồn còn vương lại nhờ khôi phục cảm giác kiểm soát. Vấn đề là cảm giác dễ chịu ấy sẽ phai đi, và nếu nó trở thành công cụ đối phó chính của bạn thì sẽ rất tốn kém.
Doom spending là gì?
Doom spending là một cái tên mới hơn để chỉ việc chi tiêu bị thúc đẩy bởi nỗi lo về bức tranh lớn: lạm phát, sa thải hàng loạt, tin tức, cảm giác rằng những cột mốc như mua nhà dù sao cũng nằm ngoài tầm với. Khi việc tiết kiệm có vẻ vô nghĩa, tiêu ngay bây giờ có thể trở thành điều duy nhất có lý. Thuật ngữ này bùng nổ sau khi một khảo sát năm 2023 của Intuit Credit Karma cho thấy 27% người Mỹ nói rằng họ có doom spending, trong đó có 35% Gen Z và 43% thế hệ millennials.
So sánh nhanh retail therapy và doom spending
| Retail therapy (mua sắm giải stress) | Doom spending (chi tiêu vì bi quan) | |
|---|---|---|
| Thúc đẩy bởi | Một tâm trạng cụ thể: buồn, căng thẳng, chán | Lo lắng về tương lai, nền kinh tế hoặc tin tức |
| Suy nghĩ điển hình | “Mình xứng đáng được tự thưởng” | “Tiết kiệm làm gì cho mệt?” |
| Cách diễn ra | Những đợt bộc phát thỉnh thoảng | Diễn ra liên tục, thường là khi đang lướt |
| Rủi ro | Tiêu quá tay sau những ngày tồi tệ | Âm thầm bào mòn khoản tiết kiệm và các mục tiêu |
Cách kiềm chế cả hai
- Nhận ra cảm xúc trước đã. “Mình sắp mua món này vì mình đang căng thẳng” là một câu rất có sức nặng khi nói thành tiếng.
- Cắt dòng tin u ám. Hạn chế lướt tin tức và mạng xã hội, nhất là vào đêm khuya, khi những lần lướt đầy lo âu biến thành mua sắm.
- Lên kế hoạch cho món tự thưởng. Một khoản nhỏ, không áy náy, mỗi kỳ lương sẽ cho retail therapy một ngân sách thay vì một tấm séc trắng.
- Cho việc tiết kiệm một mục tiêu gần hơn. Nếu tương lai lớn lao có vẻ ngoài tầm với, hãy tiết kiệm cho thứ gần hơn: một chuyến đi, một khoản đệm đủ trả hóa đơn của một tháng.
- Thêm một khoảng dừng trước mọi khoản mua ngoài kế hoạch, như quy tắc 24 giờ.
Nếu chi tiêu là cách chính để bạn đối phó với lo âu hay tâm trạng đi xuống, hoặc đang gây ra nợ nần, hãy cân nhắc trò chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tư vấn. Bạn xứng đáng có những công cụ tốt hơn một chiếc giỏ hàng.
Đặt một khoảng dừng trước cảm xúc ấy
- Hỏi Pork khi cơn thôi thúc ập đếnGõ món đồ và giá của nó, nhất là khi đang lướt giữa chừng.
- Để các con số lên tiếngPork đối chiếu với số tiền có thể tiêu trước ngày lương, một kiểu tương lai bình tĩnh hơn để nghĩ tới.
- Ngắm số tiền bạn giữ lại đượcMỗi lượt hỏi mà bạn giữ vững đều cộng dồn thành số tiền đã tránh được: bằng chứng rằng tiết kiệm không hề vô nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Retail therapy có xấu không?
Không hẳn. Thỉnh thoảng tự thưởng có kế hoạch sau một tuần vất vả thì không sao nếu vừa ngân sách của bạn. Nó trở thành vấn đề khi diễn ra thường xuyên, không có kế hoạch, hoặc là cách chính để bạn đối phó với những cảm xúc khó chịu.
Làm sao để mình ngừng doom spending?
Hãy hạn chế việc lướt tin tức và mạng xã hội vốn kích hoạt nó, dành cho bản thân một ngân sách nhỏ có kế hoạch cho món tự thưởng, và chuyển một ít tiền sang mục tiêu ngắn hạn để việc tiết kiệm lại thấy đáng làm. Ngay cả việc xây dựng một quỹ khẩn cấp nhỏ cũng có thể làm dịu nỗi lo thúc đẩy nó.
Tại sao người ta rơi vào doom spending?
Khi tương lai có vẻ bất định, việc tiết kiệm dài hạn có thể thấy vô nghĩa, còn tiêu ngay bây giờ lại mang đến cảm giác kiểm soát và an ủi. Đó là phản ứng rất con người trước căng thẳng, vì vậy lên kế hoạch cho nó sẽ hiệu quả hơn là chỉ dựa vào ý chí.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Forget doom scrolling, Americans now doom spend to cope with stress — Intuit Credit Karma (khảo sát), 2023
- The benefits of retail therapy: making purchase decisions reduces residual sadness (Rick, Pereira & Burson) — Journal of Consumer Psychology, 2014
- An essential guide to building an emergency fund — Consumer Financial Protection Bureau
Next Paycheck là công cụ lập ngân sách và giám sát chi tiêu, không phải ngân hàng hay cố vấn tài chính. Trang này chỉ cung cấp thông tin chung nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên về tài chính, pháp lý hay thuế: hoàn cảnh của bạn là của riêng bạn, nên hãy cân nhắc tham khảo chuyên gia có chuyên môn trước những quyết định lớn về tiền bạc. Nếu cảm thấy khoản nợ vượt quá khả năng kiểm soát, một chuyên viên tư vấn tín dụng phi lợi nhuận có thể giúp bạn; và nếu việc mua sắm có vẻ ngoài tầm kiểm soát hoặc đang khiến bạn đau khổ, bạn nên cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.