Dürtüsel alışveriş
Kıyamet harcaması (doom spending) ve alışveriş terapisi: fark ne?
Biri, daha iyi hissetmek için yapılan bir ödül. Diğeri, gelecek biriktirmeye değmeyecek kadar belirsiz göründüğü için yapılan harcama. İkisi de bir maaşı sessizce eritebilir.
Kısa yanıt
Alışveriş terapisi, ruh halini yükseltmek için bir şey almaktır: kötü bir günün ardından bir ödül. Kıyamet harcaması ise ekonomi, haberler ya da gelecek hakkındaki kaygıyla başa çıkmak için yapılan harcamadır; çoğu zaman “biriktirmenin ne anlamı var?” hissiyle birlikte. İkisi de duyguları yönetmek için alışverişi kullanır. Önemli olan etiket değil, ne sıklıkla olduğu ve ihtiyacın olan parayı eritip eritmediği.
Alışveriş terapisi nedir?
Alışveriş terapisi, daha iyi hissetmek için alışveriş yapmak demektir. Genellikle belirli bir ruh haliyle ilgilidir: stresli bir hafta, bir ayrılık, bir hayal kırıklığı. Kısa vadede gerçekten işe yarayabilir: Michigan Üniversitesi'nde yapılan deneyler, satın alma kararı vermenin kontrol hissini geri kazandırarak kalan üzüntüyü azalttığını buldu. İşin püf noktası, bu iyileşmenin geçici olması ve başa çıkmanın ana aracı haline gelirse pahalıya patlaması.
Kıyamet harcaması nedir?
Kıyamet harcaması, daha büyük tabloya dair kaygıyla yapılan harcamaya verilen yeni bir ad: enflasyon, işten çıkarmalar, haberler, ev almak gibi dönüm noktalarının zaten ulaşılmaz olduğu hissi. Biriktirmek anlamsız geliyorsa, şimdi harcamak mantıklı tek şey gibi gelebilir. Terim, 2023 tarihli bir Intuit Credit Karma anketinde Amerikalıların %27'sinin kıyamet harcaması yaptığını söylemesinin, bunların arasında Z kuşağının %35'i ve Y kuşağının %43'ünün bulunmasının ardından yaygınlaştı.
Alışveriş terapisi ve kıyamet harcaması bir bakışta
| Alışveriş terapisi | Kıyamet harcaması | |
|---|---|---|
| Nedeni | Belirli bir ruh hali: üzgün, stresli, canı sıkkın | Gelecek, ekonomi ya da haberler hakkında endişe |
| Tipik düşünce | “Bir ödülü hak ettim” | “Biriktirmeye ne gerek var?” |
| Örüntü | Ara sıra patlamalar | Sürekli, çoğunlukla kaydırırken |
| Risk | Kötü günlerden sonra aşırı harcama | Tasarrufları ve hedefleri sürekli aşındırma |
İkisini de nasıl dizginlersin
- Önce duyguyu fark et. “Bunu stresli olduğum için almak üzereyim” yüksek sesle söylenince güçlü bir cümle.
- Kıyamet akışını kes. Haber ve sosyal medya kaydırmasını, özellikle kaygılı gezinmenin alışverişe dönüştüğü gece geç saatlerde sınırla.
- Ödüllerini planla. Her maaşta ayrılan küçük, suçluluk duygusu olmayan bir tutar, alışveriş terapisine açık çek yerine bir bütçe verir.
- Biriktirmeye daha yakın bir hedef ver. Büyük gelecek ulaşılmaz geliyorsa, yakın bir şey için biriktir: bir gezi, bir aylık faturalar kadar bir tampon.
- Planlanmamış her alışverişten önce bir mola ekle, örneğin 24 saat kuralı gibi.
Harcama, kaygı ya da düşük ruh haliyle başa çıkmanın ana yoluysa ya da borca yol açıyorsa, bir doktorla ya da danışmanla konuşmayı düşün. Bir alışveriş sepetinden daha iyi araçları hak ediyorsun.
Duygunun önüne bir mola koy
- Dürtü geldiğinde Pork'a sorÜrünü ve fiyatını yaz, özellikle kaydırmanın ortasındayken.
- Rakamlar konuşsunPork bunu maaşa kadar harcaması güvenli tutarla karşılaştırır; bu, düşünmesi daha sakin bir gelecek türü.
- Elinde tuttuğun parayı izleDayandığın her soru kaçınılan para olarak birikir: biriktirmenin anlamsız olmadığının kanıtı.
Sık sorulan sorular
Alışveriş terapisi kötü mü?
Mutlaka değil. Zor bir haftanın ardından ara sıra planlı bir ödül, bütçene uyuyorsa sorun değil. Sık, plansız olduğunda ya da zor duygularla başa çıkmanın ana yolu haline geldiğinde sorun olur.
Kıyamet harcamasını nasıl bırakırım?
Onu tetikleyen haber ve sosyal medya kaydırmasını sınırla, kendine küçük, planlı bir ödül bütçesi ver ve biriktirmenin yeniden değerli hissettirmesi için bir miktar parayı kısa vadeli bir hedefe yönlendir. Küçük de olsa bir acil durum fonu oluşturmak, bunu körükleyen kaygıyı hafifletebilir.
İnsanlar neden kıyamet harcaması yapar?
Gelecek belirsiz göründüğünde uzun vadeli birikim anlamsız gelebilir ve şimdi harcamak kontrol ve rahatlık sunar. Bu, strese verilen çok insani bir tepki; bu yüzden iradeye güvenmek yerine ona karşı plan yapmak işe yarar.
Kaynaklar ve daha fazla okuma
- Forget doom scrolling, Americans now doom spend to cope with stress — Intuit Credit Karma anketi, 2023
- The benefits of retail therapy: making purchase decisions reduces residual sadness (Rick, Pereira & Burson) — Journal of Consumer Psychology, 2014
- An essential guide to building an emergency fund — ABD Tüketici Finansal Koruma Bürosu (CFPB)
Next Paycheck bir bütçeleme ve harcama hesap verebilirliği aracıdır; banka ya da finansal danışman değildir. Bu sayfa eğitim amaçlı genel bilgi içerir; finansal, hukuki veya vergisel tavsiye değildir: durumun sana özgüdür, bu yüzden büyük para kararlarından önce nitelikli bir uzmana danışmayı düşün. Borç altından kalkılamaz görünüyorsa kâr amacı gütmeyen bir kredi danışmanı yardımcı olabilir; alışveriş kontrolden çıkmış gibi hissettiriyorsa ya da seni sıkıntıya sokuyorsa bir doktora veya ruh sağlığı uzmanına danışmaya değer.