Danh sách kiểm tra
10 câu hỏi nên tự hỏi trước khi mua một món đồ, và một danh sách kiểm tra miễn phí
Bạn không cần một cuộc họp ngân sách trước mỗi lần mua. Bạn chỉ cần khoảng mười giây và những câu hỏi đúng. Đây là chúng, theo thứ tự bắt được nhiều cơn bốc đồng nhất.
Trả lời nhanh
Trước khi mua một thứ chưa nằm trong kế hoạch, hãy tự hỏi: Mình cần nó hay chỉ đang muốn nó ngay lúc này? Mình có đủ khả năng mua sau khi trừ các hóa đơn đến hạn trước ngày lương không? Mình có mua nó nếu nguyên giá không? Mình đã có sẵn thứ gì làm được việc đó chưa? Một tuần nữa mình có còn muốn nó không? Nếu bạn do dự ở bất kỳ câu nào, hãy chờ 24 giờ rồi hãy quyết định.
Phần lớn những lần mua bốc đồng không phải là những quyết định tồi. Chúng là những lần không quyết định gì cả: có thứ trông hấp dẫn, nút bấm ở ngay đó, và đơn hàng đã đi qua trước khi bất kỳ suy nghĩ nào kịp xảy ra. Hỏi vài câu sẽ đặt suy nghĩ trở lại, và mất ít thời gian hơn cả khâu thanh toán.
10 câu hỏi
- Hôm nay mình có định mua món này không? Nếu không, những câu hỏi còn lại sẽ được áp dụng.
- Mình cần nó, hay mình muốn cảm giác được mua nó? Hãy thành thật về tâm trạng: buồn chán, căng thẳng, mệt mỏi, ăn mừng.
- Mình có đủ khả năng mua sau khi trừ các hóa đơn đến hạn trước ngày lương không? Hãy so giá tiền với số tiền có thể tiêu an toàn, chứ không phải với số dư của bạn. Công cụ tính số tiền có thể tiêu sẽ tính giúp.
- Mình có mua nó nếu nguyên giá không? Nếu mức giảm giá là lý do, thì đó không phải là tiết kiệm.
- Mình có mua nó nếu phải trả tiền mặt không? Thẻ đã lưu và “trả sau” khiến việc chi tiêu chẳng đau chút nào. Tiền mặt làm nó thành thật: trong một thí nghiệm kinh điển, những người được yêu cầu trả bằng thẻ tín dụng sẵn sàng trả tới gấp đôi so với những người trả bằng tiền mặt.
- Mình đã có sẵn thứ gì làm được việc đó chưa? Hãy kiểm tra tủ quần áo, ngăn kéo, nhà để xe.
- Mình sẽ dùng nó thường xuyên đến đâu? Hãy chia giá tiền cho số lần dùng thực tế bạn sẽ có. Công cụ tính chi phí mỗi lần dùng của chúng tôi sẽ giúp bạn.
- Nó tốn bao nhiêu giờ làm việc? Một chiếc áo khoác 90 US$ có thể bằng cả một ngày công. Xem công cụ quy đổi giá thành giờ làm việc.
- Nó sẽ để ở đâu, và nó sẽ thay thế thứ gì? Đồ đạc bừa bộn cũng là một chi phí.
- Một tuần nữa mình có còn muốn nó không? Nếu chưa chắc, hãy cho nó vào một danh sách và chờ xem. Đó là quy tắc 24 giờ.
Phiên bản 10 giây
Mười câu hỏi thì rất hay khi ở nhà. Trong cửa hàng, hoặc khi ngón tay bạn đang lơ lửng trên nút Mua, bạn chỉ cần ba câu:
Mình có định mua món này không? Mình có đủ khả năng mua trước ngày lương không? Tuần sau mình có còn muốn nó không?
Chỉ cần một câu “không” là nó vào danh sách chứ không vào giỏ hàng.
Danh sách kiểm tra trước khi mua có thể in
In ra, cắt rời, và để cạnh thẻ của bạn. Đánh dấu từng ô trước khi trả tiền.
- Hôm nay mình đã định mua món này
- Mình cần nó, không chỉ là cảm giác được mua nó
- Nó vừa với số tiền có thể tiêu an toàn trước ngày lương
- Mình sẽ mua nó nếu nguyên giá
- Mình sẽ mua nó nếu phải trả tiền mặt
- Mình chưa có sẵn thứ gì làm được việc đó
- Mình sẽ dùng đủ nhiều để xứng với giá tiền
- Nó xứng đáng với số giờ làm việc nó tốn
- Mình biết sẽ để nó ở đâu
- Tuần sau mình vẫn còn muốn nó
Khi tất cả câu trả lời là “có”
Đôi khi sẽ là vậy, và điều đó hoàn toàn ổn. Mục đích của danh sách này không phải để ngăn bạn mua bất cứ thứ gì nữa. Mà là để chắc rằng khi bạn tiêu, bạn tiêu có chủ đích, bằng số tiền thực sự còn tự do để tiêu. Một khoản mua đã lên kế hoạch, trong khả năng chi trả và bạn sẽ dùng đến chính là thứ mà tiền sinh ra để làm.
Hỏi Pork thay vì hỏi chính mình
Phần khó nhất của một danh sách kiểm tra là thành thật với nó. Pork thì không gặp vấn đề đó.
- Nhập món bạn muốn và giá tiềnTrên màn hình Hỏi: “Tai nghe không dây”, “89 US$”.
- Nhận phán quyếtPork đối chiếu với số tiền có thể tiêu an toàn trong kỳ lương này và số ngày đến ngày lương, rồi từ chối bằng một màn cà khịa. Ở chế độ Danh hài, Pork thường nói rõ khoản mua đó sẽ để lại cho bạn bao nhiêu.
- Quyết định, rồi ghi lạiChạm Giữ vững hoặc Gục ngã. Dù chọn cách nào, nó cũng được ghi lại, và các lượt hỏi giữ vững cộng dồn thành số tiền đã tránh.
- Chia sẻ màn cà khịaCó bạn đang bị cám dỗ? Gửi cho họ phán quyết của Pork dưới dạng hình ảnh.

Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi hay nhất nên tự hỏi trước khi mua là gì?
“Mình có mua món này không nếu nó không giảm giá, và nếu mình phải trả tiền mặt ngay bây giờ?” Câu hỏi này loại bỏ hai cú hích lớn nhất đằng sau những lần mua bốc đồng: mức giảm giá và khâu thanh toán không đau.
Làm sao để mình tự thuyết phục bản thân đừng mua một món đồ?
Trì hoãn trước, rồi mới đặt câu hỏi. Cho món đồ vào một danh sách, chờ ít nhất một ngày, rồi đi qua danh sách kiểm tra. Nếu vẫn chưa quyết được, hãy xem giá tiền đó sẽ để lại bao nhiêu đến ngày lương, hoặc nó tốn bao nhiêu giờ làm việc.
Mua đồ chỉ vì chúng làm mình vui có xấu không?
Hoàn toàn không, nếu đã lên kế hoạch và trong khả năng chi trả. Các câu hỏi không nhằm cấm niềm vui; chúng nhằm bắt những khoản mua cho cảm giác tốt trong mười phút nhưng khiến bạn tốn kém hàng tuần.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Always leave home without it: a further investigation of the credit-card effect on willingness to pay (Prelec & Simester) — Marketing Letters, 2001
- The red and the black: mental accounting of savings and debt (Prelec & Loewenstein) — Marketing Science, 1998
- Impulse buying: design practices and consumer needs (Moser, Schoenebeck & Resnick) — ACM CHI Conference, 2019
Next Paycheck là công cụ lập ngân sách và giám sát chi tiêu, không phải ngân hàng hay cố vấn tài chính. Trang này chỉ cung cấp thông tin chung nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên về tài chính, pháp lý hay thuế: hoàn cảnh của bạn là của riêng bạn, nên hãy cân nhắc tham khảo chuyên gia có chuyên môn trước những quyết định lớn về tiền bạc. Nếu cảm thấy khoản nợ vượt quá khả năng kiểm soát, một chuyên viên tư vấn tín dụng phi lợi nhuận có thể giúp bạn; và nếu việc mua sắm có vẻ ngoài tầm kiểm soát hoặc đang khiến bạn đau khổ, bạn nên cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.