Tại sao mình mua sắm bốc đồng? Lý do thật & cách khắc phục

Bạn biết mình không cần nó. Vậy mà bạn vẫn mua. Khoảng cách đó không phải là khuyết điểm tính cách: đó là sự pha trộn dễ đoán của cảm xúc, tín hiệu kích thích và những khâu thanh toán được thiết kế cực kỳ khéo.

Trả lời nhanh

Bạn mua bốc đồng vì ngay trong khoảnh khắc đó, phần thưởng có vẻ ở rất gần còn cái giá phải trả thì có vẻ ở rất xa. Những cảm xúc như buồn chán, căng thẳng, mệt mỏi hay phấn khích làm khoảng cách đó lớn hơn, các tín hiệu như quảng cáo, đồng hồ đếm ngược giảm giá và thông báo khơi dậy cơn thôi thúc, còn thanh toán một chạm thì xóa mất khoảng dừng mà lẽ ra bạn sẽ dùng để cân nhắc lại. Cách khắc phục không nằm nhiều ở ý chí mà ở việc đặt lại một khoảng dừng.

Gần như ai cũng thỉnh thoảng mua bốc đồng. Nó chỉ trở thành vấn đề khi diễn ra đủ thường xuyên để ăn vào số tiền bạn cần, hoặc khi bạn cứ mãi hối hận. Hiểu được vì sao nó xảy ra sẽ giúp bạn bắt kịp nó dễ hơn nhiều.

1. Phần thưởng đến ngay bây giờ; cái giá đến sau

Khi bạn thấy một thứ mình muốn, phần dễ chịu đến ngay lập tức: sự háo hức, chút hồi hộp khi được chọn, hình dung về chính mình đang dùng nó. Cái giá thì đến sau, trên bản sao kê hoặc vào cuối tháng. Bộ não của chúng ta đặt nặng “bây giờ” hơn “sau này” rất nhiều, nên ngay lúc đó món đồ trông như một món hời, kể cả khi thực tế không phải vậy.

2. Cảm xúc làm phần lớn việc mua sắm

Nhiều lần mua bốc đồng thực ra là mua theo tâm trạng. Mua sắm có thể làm dịu cơn buồn chán, xoa dịu căng thẳng, thưởng cho một ngày vất vả, hoặc kéo dài một tâm trạng tốt. Điều đó không hề phi lý; nó thường có tác dụng trong một lúc. Nghiên cứu cũng ủng hộ điều này: các thí nghiệm tại Đại học Michigan cho thấy việc đưa ra quyết định mua hàng làm giảm nỗi buồn kéo dài, phần lớn nhờ khôi phục cảm giác kiểm soát. Vấn đề là đây là một cách tốn kém để thay đổi cảm xúc, và hiệu quả phai đi nhanh hơn hóa đơn.

3. Tín hiệu khơi dậy cơn thôi thúc

Rất nhiều cơn thôi thúc hoàn toàn không phải tự phát. Chúng bị kích hoạt: một email giảm giá, bài đăng của một influencer, thông báo “đã có hàng trở lại”, đi ngang qua một cửa hàng yêu thích, ngày lương. Đó là những tác nhân kích hoạt chi tiêu của bạn, và khi đã biết tác nhân của mình, bạn có thể tránh được nhiều trong số đó hơn bạn nghĩ.

4. Khâu thanh toán được thiết kế để trơn tru, không rào cản

Thẻ đã lưu, mua một chạm, “mua trước trả sau” và đồng hồ đếm ngược đều tồn tại để rút ngắn thời gian giữa lúc muốn và lúc trả tiền. Thanh toán bằng thẻ hay điện thoại cũng thường ít “xót” hơn so với việc đưa tiền mặt, nên việc chi tiêu dễ dàng hơn. Trong một thí nghiệm nổi tiếng, những người trả bằng thẻ sẵn sàng trả tới gấp đôi so với những người trả bằng tiền mặt.

5. Mệt mỏi và những đêm thức khuya

Kiềm chế bản thân khó hơn khi bạn mệt, đói hoặc quá tải. Đó là lý do có rất nhiều đơn hàng khiến người ta hối hận được đặt vào đêm khuya trên điện thoại khi đang nằm trên giường. Xem thêm tại cách ngừng mua sắm bốc đồng vào ban đêm.

Điều gì thực sự giúp ích

Thêm một khoảng dừng. Quy tắc 24 giờ giúp cảm xúc phai đi trước khi bạn quyết định.
Bỏ các lối tắt. Xóa thẻ đã lưu, đăng xuất khỏi các cửa hàng, tắt thông báo mua sắm.
Hiểu rõ tác nhân của bạn. Hai tuần ghi nhật ký chi tiêu bốc đồng thường sẽ làm chúng lộ ra.
Kiểm tra con số thật. Hãy so giá tiền với số tiền có thể tiêu an toàn đến ngày lương, chứ không phải với số dư của bạn.
Lên kế hoạch cho chút vui vẻ. Một khoản ngân sách nhỏ cho những thứ mình muốn giúp bạn nói “không” dễ hơn trong thời gian còn lại.

Đặt Pork vào khoảng trống

Hỏi ngay khi cơn thôi thúc ập đếnNhập món bạn muốn và giá tiền. Khoảng dừng đó là một nửa cuộc chiến.
Nhận một liều thực tếPork cân nhắc món đồ so với số tiền có thể tiêu an toàn trước ngày lương và cà khịa nó.
Ghi lại việc bạn đã làmGiữ vững hay gục ngã. Theo thời gian, các lượt hỏi của bạn trở thành bản ghi về việc bạn bị cám dỗ khi nào và vì sao.

Pork cà khịa một đôi giày trong Next Paycheck

Câu hỏi thường gặp

Tại sao mình hay mua sắm bốc đồng khi buồn chán?

Lướt xem và mua sắm mang lại một liều nhỏ sự mới lạ và háo hức, đúng thứ mà buồn chán đang thiếu. Đó là lý do rất nhiều lần mua sắm bốc đồng xảy ra khi đang lướt điện thoại mà không có việc gì khác để làm. Chuẩn bị sẵn vài lựa chọn thay thế miễn phí và nhanh gọn (đi dạo, gọi điện, chơi một ván game) sẽ có ích.

Mua sắm bốc đồng có phải dấu hiệu của ADHD không?

Chi tiêu bốc đồng khá phổ biến ở người mắc ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý), nhưng chỉ riêng việc mua sắm bốc đồng thì không phải là chẩn đoán cho bất cứ điều gì; gần như ai cũng thỉnh thoảng làm vậy. Nếu sự bốc đồng đang ảnh hưởng đến nhiều mặt trong cuộc sống của bạn, bạn nên trao đổi với bác sĩ.

Tại sao mình hối hận sau những lần mua bốc đồng?

Vì lý do khiến bạn mua nó (một tâm trạng, một món hời, một khoảnh khắc) đã qua đi, chỉ còn lại món đồ và cái giá phải trả. Hối hận là thông tin hữu ích: nó cho bạn biết nên đặt quy tắc chờ đợi trước những loại khoản mua nào.

Nguồn và tài liệu đọc thêm

Always leave home without it: a further investigation of the credit-card effect on willingness to pay (Prelec & Simester) — Marketing Letters, 2001
The benefits of retail therapy: making purchase decisions reduces residual sadness (Rick, Pereira & Burson) — Journal of Consumer Psychology, 2014

Next Paycheck là công cụ lập ngân sách và giám sát chi tiêu, không phải ngân hàng hay cố vấn tài chính. Trang này chỉ cung cấp thông tin chung nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên về tài chính, pháp lý hay thuế: hoàn cảnh của bạn là của riêng bạn, nên hãy cân nhắc tham khảo chuyên gia có chuyên môn trước những quyết định lớn về tiền bạc. Nếu cảm thấy khoản nợ vượt quá khả năng kiểm soát, một chuyên viên tư vấn tín dụng phi lợi nhuận có thể giúp bạn; và nếu việc mua sắm có vẻ ngoài tầm kiểm soát hoặc đang khiến bạn đau khổ, bạn nên cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.